बालिका शब्द संस्कृत का आ-कारांत स्त्रीलिंग शब्द है, जिसका अर्थ है 'लड़की'। यह शब्द-रूप संस्कृत व्याकरण में बहुत महत्वपूर्ण है क्योंकि इसी पैटर्न पर अनेक आ-कारांत स्त्रीलिंग शब्द चलते हैं: लता, माला, कन्या, सीता, गीता, छात्रा, अध्यापिका, लेखिका, सेविका, रमा। बालिका शब्द के रूप सभी सात विभक्तियों और तीनों वचनों में जानना आवश्यक है।
बालिका: आ-कारांत स्त्रीलिंग शब्द (अर्थ – लड़की)
प्रथमा एकवचन: बालिका; बहुवचन: बालिकाः
सम्बोधन एकवचन: हे बालिके!
षष्ठी बहुवचन: बालिकानाम् (बालिकाओं का/की/के)
तृतीया एकवचन: बालिकया (बालिका के द्वारा/से)
समान पैटर्न: लता, माला, कन्या, सीता, छात्रा, अध्यापिका
सप्तमी बहुवचन: बालिकासु (बालिकाओं में)
द्वितीया एकवचन: बालिकाम् (बालिका को)
विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन
प्रथमा (कौन/क्या): बालिका | बालिके | बालिकाः द्वितीया (को): बालिकाम् | बालिके | बालिकाः तृतीया (से/के द्वारा): बालिकया | बालिकाभ्याम् | बालिकाभिः चतुर्थी (को/के लिए): बालिकायै | बालिकाभ्याम् | बालिकाभ्यः पञ्चमी (से अलग): बालिकायाः | बालिकाभ्याम् | बालिकाभ्यः षष्ठी (का/की/के): बालिकायाः | बालिकयोः | बालिकानाम् सप्तमी (में/पर): बालिकायाम् | बालिकयोः | बालिकासु सम्बोधन (हे!): हे बालिके! | हे बालिके! | हे बालिकाः!
तुलना राम शब्द (पुल्लिंग अ-कारांत) से:
बालिका शब्द के रूपों पर ये सभी आ-कारांत स्त्रीलिंग शब्द चलते हैं:
नियम: किसी भी आ-कारांत स्त्रीलिंग शब्द के रूप इसी पैटर्न पर होते हैं।
प्रथमा (कर्ता):
द्वितीया (कर्म):
तृतीया (साधन/करण):
चतुर्थी (सम्प्रदान):
पञ्चमी (अपादान/अलग):
षष्ठी (सम्बन्ध):
सप्तमी (अधिकरण/स्थान):
सबसे अधिक पूछे जाने वाले रूप:
याद रखने की तरकीब:
बालिका शब्द का प्रथमा बहुवचन 'बालिकाः' है। इसका अर्थ है: लड़कियाँ।
बालिका शब्द का षष्ठी एकवचन 'बालिकायाः' है। इसका अर्थ है: बालिका का/की/के।
'हे बालिके!' सम्बोधन (आठवीं विभक्ति) एकवचन का रूप है। आ-कारांत स्त्रीलिंग शब्दों में सम्बोधन एकवचन में अंतिम 'आ' का 'ए' हो जाता है।
बालिका शब्द के रूप सभी आ-कारांत स्त्रीलिंग शब्दों पर लागू होते हैं: लता, माला, कन्या, सीता, गीता, छात्रा, अध्यापिका, लेखिका, सेविका।
बालिका शब्द की सप्तमी एकवचन 'बालिकायाम्' है। अर्थ: बालिका में/पर।
बालिका के तृतीया बहुवचन का रूप 'बालिकाभिः' है। अर्थ: बालिकाओं के द्वारा/से।
'बालिकानाम्' षष्ठी बहुवचन का रूप है। अर्थ: बालिकाओं का/की/के।
बालिका का द्विवचन प्रथमा 'बालिके' है। अर्थ: दो बालिकाएँ।
बालिका का चतुर्थी एकवचन 'बालिकायै' है। अर्थ: बालिका को/के लिए। उदाहरण: सः बालिकायै फलं ददाति।
राम (अ-कारांत पुल्लिंग) का षष्ठी एकवचन: रामस्य। बालिका (आ-कारांत स्त्रीलिंग) का षष्ठी एकवचन: बालिकायाः। दोनों का अर्थ 'का/की/के' है, परन्तु प्रत्यय अलग हैं।
मुनि शब्द रूप (Muni Shabd Roop in Sanskrit)
Learn the complete Muni Shabd Roop in Sanskrit. All 7 cases (Vibhaktis) in singular, dual, and plural forms for the i-ending masculine noun.
Myself in Sanskrit — 10 Lines (Aatma Parichaya)
Learn how to write 10 lines about yourself in Sanskrit (Aatma Parichaya). Perfect for Class 6–8 Sanskrit homework with Hindi meaning.
नदी शब्द रूप संस्कृत – सम्पूर्ण विभक्ति तालिका (Nadi Shabd Roop)
Nadi Shabd Roop in Sanskrit: नदी (ई-अंत स्त्रीलिंग) के सातों विभक्तियों और तीनों वचनों में रूप। सभी ई-कारांत शब्दों पर लागू। Class 6–10 संस्कृत।
नी धातु रूप संस्कृत – सभी लकार (Ni Dhatu Roop)
Ni Dhatu Roop in Sanskrit: नी (ले जाना) धातु के रूप लट्, लृट्, लङ्, लोट् और विधिलिङ् लकार में। भ्वादिगण परस्मैपद धातु रूप पूरी जानकारी के साथ।
Numbers in Sanskrit — 1 to 100 with Devanagari Script & Pronunciation
Numbers in Sanskrit from 1 to 100 — complete list with Devanagari script, Roman transliteration, and pronunciation. Sanskrit counting, ordinals & number words.
Turn this guide into revision flashcards, a practice exam, or an AI-generated podcast — free, no signup required.