उत्प्रेक्षा अलंकार (Utpreksha Alankar) हा मराठी काव्याचा एक महत्त्वाचा अर्थालंकार आहे. या अलंकारात उपमेय (ज्याची तुलना केली जाते) आणि उपमान (ज्याच्याशी तुलना होते) यांच्यात 'जणू', 'मणू', 'जणुकाय', 'जसे' इत्यादी सादृश्यवाचक शब्द वापरून कल्पना केली जाते. उत्प्रेक्षेत केवळ साधर्म्य दाखवले जात नाही, तर उपमेयाला उपमानाची 'शक्यता' असल्याचे भासवले जाते — 'हे जणू ते आहे असे वाटते.' Utpreksha Alankar is identified by specific indicator words called 'Utpreksha-Vachak Shabda' like जणू, जणुकाय, मणू, वाटे की. This makes it distinct from Upama Alankar (simple simile).
उत्प्रेक्षा अलंकार = Utpreksha Alankar — Alankar of imaginative comparison.
Indicator words (उत्प्रेक्षावाचक शब्द): जणू, जणुकाय, मणू, वाटे की, भासे.
In Utpreksha, the upameya is imagined to BE the upamana — not just similar to it.
Differs from Upama: Upama uses 'like/as'; Utpreksha uses 'seems to be/as if'.
It is an Arthalankar (figure of meaning) in Marathi grammar.
Compulsory topic in Maharashtra SSC (Class 10) Marathi grammar exams.
Always identify: Upameya, Upamana, and Utpreksha-Vachak Shabda in answers.
Most common indicator: जणू — appears in nearly all exam examples.
व्याख्या (Definition): ज्या अलंकारात उपमेयात उपमानाची कल्पना केली जाते — अर्थात, उपमेय हे जणू उपमानच आहे असे भासवले जाते — त्यास उत्प्रेक्षा अलंकार म्हणतात.
Ut-prek-sha = Ut (beyond) + Preksha (looking/imagining) — imagining something beyond what it actually is.
ओळखण्याचे चिन्ह (Identification): उत्प्रेक्षा अलंकाराचे प्रमुख 'उत्प्रेक्षावाचक शब्द': • जणू / जणुकाय • मणू • जणुका • वाटे की / वाटतो • असे / असावे • भासे / भासतो
उपमा विरुद्ध उत्प्रेक्षा: • उपमा: 'तिचे डोळे कमळासारखे आहेत.' (Her eyes are like lotus — direct comparison) • उत्प्रेक्षा: 'तिचे डोळे जणू कमळेच आहेत.' (Her eyes seem to BE lotus — imagined identity)
उदाहरण 1: 'तिचे केस जणू काळ्या ढगांचे जाळे।' → केस = उपमेय; काळे ढग = उपमान; जणू = उत्प्रेक्षावाचक शब्द
उदाहरण 2: 'त्याचे दात जणू मोत्यांची रांगच।' → दात = उपमेय; मोती = उपमान; जणू = उत्प्रेक्षावाचक शब्द
उदाहरण 3: 'चंद्र जणू आकाशात चांदीचा थाळाच मांडला।' → चंद्र = उपमेय; चांदीचा थाळा = उपमान; जणू = उत्प्रेक्षावाचक शब्द
उदाहरण 4: 'त्या मुलाचे डोळे जणू दोन काळे मणी।' → डोळे = उपमेय; काळे मणी = उपमान; जणू = उत्प्रेक्षावाचक शब्द
उदाहरण 5: 'झाडावरील फुले जणू हसत आहेत।' → फुले = उपमेय; हसणारी माणसे = उपमान; जणू = उत्प्रेक्षावाचक शब्द
उदाहरण 6: 'आईचे प्रेम जणू गंगेचा अविरत प्रवाहच।' → आईचे प्रेम = उपमेय; गंगेचा प्रवाह = उपमान; जणू = उत्प्रेक्षावाचक शब्द
उदाहरण 7: 'त्या वीराची तलवार जणू विजेचीच चमकच।' → तलवार = उपमेय; विजेची चमक = उपमान; जणू = उत्प्रेक्षावाचक शब्द
उदाहरण 8: 'संध्याकाळचे आकाश जणू सोन्याने रंगवले।' → आकाश = उपमेय; सोने = उपमान; जणू = उत्प्रेक्षावाचक शब्द
उदाहरण 9: 'तो मुलगा जणू वाऱ्यासारखाच धावतो।' → मुलगा = उपमेय; वारा = उपमान; जणू = उत्प्रेक्षावाचक शब्द
उदाहरण 10: 'पावसाचे थेंब जणू आकाशातून मोतीच पडत आहेत।' → पावसाचे थेंब = उपमेय; मोती = उपमान; जणू = उत्प्रेक्षावाचक शब्द
परीक्षेत उत्प्रेक्षा अलंकार कसा ओळखावा:
उत्तर लेखन पद्धत (परीक्षेसाठी): उदाहरण: 'चंद्र जणू आकाशात चांदीचा थाळाच।' • अलंकार: उत्प्रेक्षा अलंकार • उपमेय: चंद्र • उपमान: चांदीचा थाळा • उत्प्रेक्षावाचक शब्द: जणू • स्पष्टीकरण: चंद्र हा जणू आकाशात चांदीचा थाळा मांडला आहे असे कल्पिले आहे.
महत्त्वाचे अलंकार आणि त्यांचे फरक: • उपमा: 'सारखा', 'जसा', 'सम' — साधी तुलना • उत्प्रेक्षा: 'जणू', 'मणू' — तुलनेत कल्पना • रूपक: 'आहे' — एकरूपता (identity) • अपन्हुती: वेगळेपण नाकारणे
ज्या अलंकारात उपमेयात उपमानाची कल्पना केली जाते — म्हणजेच उपमेय हे जणू उपमानच आहे असे भासवले जाते — त्यास उत्प्रेक्षा अलंकार म्हणतात. यात 'जणू', 'मणू', 'वाटे की' असे उत्प्रेक्षावाचक शब्द असतात.
उपमा अलंकारात केवळ साधर्म्य दाखवले जाते ('सारखा', 'जसा'). उत्प्रेक्षेत मात्र उपमेयाला उपमानाची 'कल्पना' केली जाते — 'जणू हेच ते आहे' असे वाटते. उत्प्रेक्षेत 'जणू', 'मणू' हे शब्द असतात तर उपमेत 'सारखा', 'जसा' असतात.
'चंद्र जणू आकाशात चांदीचा थाळाच।' — येथे चंद्र (उपमेय) हा जणू चांदीचा थाळा (उपमान) आहे असे कल्पिले आहे. 'जणू' हा उत्प्रेक्षावाचक शब्द आहे. म्हणून हा उत्प्रेक्षा अलंकार आहे.
उत्प्रेक्षा अलंकार उदाहरणे — 10+ Examples of Utpreksha Alankar in Marathi
10+ examples of Utpreksha Alankar in Marathi with meaning, definition, trigger words (जणू, काय, भासे), and exam tips. Best guide for Marathi grammar students.
Visheshan in Marathi — विशेषण प्रकार, नियम, आणि उदाहरणे
Visheshan in Marathi — types, rules, examples, and 20 sentences. विशेषण मराठी व्याकरण. Complete guide for class 5, 6, 7, 8, 9, 10 Marathi grammar students.
यमक अलंकार उदाहरणे — 25+ Examples of Yamak Alankar in Marathi with Meaning
25+ examples of Yamak Alankar in Marathi with meaning and explanation. Learn what Yamak Alankar is, how to identify it, and ace your Marathi exam.
योगी सर्वकाळ सुखदाता — कविता रसग्रहण
योगी सर्वकाळ सुखदाता कवितेचे रसग्रहण: कवी परिचय, भावार्थ, भाषिक वैशिष्ट्ये, काव्य सौंदर्य व संदेश — 10वी मराठी परीक्षेसाठी.
अंकिला मी दास तुझा — कविता रसग्रहण
अंकिला मी दास तुझा या कवितेचे रसग्रहण: काव्य परिचय, कवी परिचय, भावार्थ, भाषिक वैशिष्ट्ये आणि तात्पर्य — 10वी मराठी परीक्षेसाठी.
Turn this guide into revision flashcards, a practice exam, or an AI-generated podcast — free, no signup required.