संधी (Sandhi) म्हणजे दोन किंवा अधिक वर्णांचा एकत्र होऊन नवीन रूप बनणे. 'संधी' या शब्दाचा अर्थ 'मिलन' किंवा 'जोडणे' आहे. जेव्हा दोन शब्द किंवा दोन शब्दांचे भाग जोडले जातात, तेव्हा त्यांच्या सीमेवर जे बदल होतात त्यास संधी म्हणतात. मराठी व्याकरणात संधी हा एक महत्त्वाचा विषय आहे.
संधी = दोन वर्णांचे मिलन होऊन नवीन रूप बनणे
तीन प्रकार: स्वरसंधी, व्यंजनसंधी, विसर्गसंधी
अ + इ = ए: नर + इंद्र = नरेंद्र, गण + ईश = गणेश
अ + उ = ओ: सूर्य + उदय = सूर्योदय
अ + आ = आ: विद्या + आलय = विद्यालय
यण् संधी: इ → य् (अति + अधिक = अत्यधिक)
विसर्ग + अ/आ = ओ: मनः + भाव = मनोभाव
संधी ≠ समास: संधी वर्णस्तरावर, समास शब्दस्तरावर
व्याख्या: जेव्हा दोन सन्निध (शेजारच्या) वर्णांचा एकत्र होऊन नवीन वर्ण तयार होतो, त्यास संधी म्हणतात.
संधी = संधान (सम् + धान)
उदाहरण: विद्या + आलय = विद्यालय सूर्य + उदय = सूर्योदय
संधी आणि समास यातील फरक:
संधीचे तीन प्रमुख प्रकार आहेत:
स्वरसंधी (Vowel Sandhi):
व्यंजनसंधी (Consonant Sandhi):
विसर्गसंधी (Visarga Sandhi):
नियम 1: अ/आ + अ/आ = आ उदाहरण:
नियम 2: अ/आ + इ/ई = ए उदाहरण:
नियम 3: अ/आ + उ/ऊ = ओ उदाहरण:
नियम 4: अ/आ + ए/ऐ = ऐ उदाहरण:
नियम 5: अ/आ + ओ/औ = औ उदाहरण:
नियम: इ/ई + भिन्न स्वर = य् उ/ऊ + भिन्न स्वर = व् ऋ + भिन्न स्वर = र्
उदाहरण:
हे नियम संस्कृत शब्दांमध्ये जास्त आढळतात.
नियम 1: त् + च = च्च सत् + चित् = सच्चित्
नियम 2: त् + ज = ज्ज सत् + जन = सज्जन
नियम 3: त् + ट = ट्ट तत् + टीका = तट्टीका (दुर्मिळ)
नियम 4: न् + ग/ज/ड/ब/ल/व = ं (अनुस्वार) सम् + गीत = संगीत सम् + जय = संजय
नियम 5: अनुस्वार नियम सम् + देह = संदेह सम् + बंध = संबंध सम् + वाद = संवाद
नियम 6: त् + श = च्छ सत् + शास्त्र = सच्छास्त्र
नियम 1: अः + अ/आ = ओ मनः + अनुकूल = मनोनुकूल यशः + अभिलाषा = यशोभिलाषा
नियम 2: अः + घोष व्यंजन = ओ मनः + भाव = मनोभाव यशः + दा = यशोदा तेजः + राशि = तेजोराशि
नियम 3: अः + अघोष व्यंजन = अः (बदल नाही) मनः + ताप = मनस्ताप (ः → स्)
इतर उदाहरणे: निः + आशा = निराशा निः + बल = निर्बल निः + संदेह = निस्संदेह
संधी जोडणे: प्रश्न: महा + उत्सव = ? उत्तर: महोत्सव (अ + उ = ओ)
प्रश्न: गण + ईश = ? उत्तर: गणेश (अ + ई = ए)
संधी सोडवणे: प्रश्न: सज्जन चा संधी विग्रह करा. उत्तर: सत् + जन (त् + ज = ज्ज)
प्रश्न: हिमालय चा संधी विग्रह करा. उत्तर: हिम + आलय (अ + आ = आ)
महत्त्वाची जोडणी: महोत्सव = महा + उत्सव सूर्योदय = सूर्य + उदय विद्यालय = विद्या + आलय सदैव = सदा + एव मनोभाव = मनः + भाव संगीत = सम् + गीत सज्जन = सत् + जन गणेश = गण + ईश नरेंद्र = नर + इंद्र
संधी म्हणजे दोन सन्निध वर्णांचा एकत्र होऊन नवीन वर्ण तयार होणे. उदाहरण: विद्या + आलय = विद्यालय (आ + आ = आ).
संधीचे तीन प्रमुख प्रकार आहेत: 1) स्वरसंधी (दोन स्वरांचा संयोग), 2) व्यंजनसंधी (व्यंजनांचा संयोग), 3) विसर्गसंधी (विसर्गाचा संयोग).
सूर्योदय = सूर्य + उदय. नियम: अ + उ = ओ (स्वरसंधी).
गणेश = गण + ईश. नियम: अ + ई = ए (स्वरसंधी).
सज्जन = सत् + जन. नियम: त् + ज = ज्ज (व्यंजनसंधी).
यण् संधी म्हणजे इ/ई पुढे भिन्न स्वर आल्यास 'य्' होतो. उदाहरण: अति + अधिक = अत्यधिक. उ/ऊ पुढे → व्: मधु + अरि = मध्वरि.
मनोभाव = मनः + भाव. नियम: विसर्ग (ः) + घोष व्यंजन = ओ (विसर्गसंधी).
संधी: वर्णस्तरावर बदल होतो (विद्या + आलय = विद्यालय). समास: दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येतात पण वर्ण बदल नसतो (राम + भक्त = रामभक्त). संधीत वर्णविलय होतो, समासात नाही.
महोत्सव = महा + उत्सव. नियम: आ + उ = ओ (स्वरसंधी).
संगीत = सम् + गीत. नियम: म् + ग (घोष व्यंजन) = अनुस्वार (ं) – व्यंजनसंधी.
उत्प्रेक्षा अलंकार — व्याख्या आणि 10 उदाहरणे (Marathi)
Utpreksha Alankar (उत्प्रेक्षा अलंकार) in Marathi — definition, characteristics and 10 easy examples. Learn how to identify Utpreksha Alankar for Marathi grammar exams.
Visheshan in Marathi — विशेषण प्रकार, नियम, आणि उदाहरणे
Visheshan in Marathi — types, rules, examples, and 20 sentences. विशेषण मराठी व्याकरण. Complete guide for class 5, 6, 7, 8, 9, 10 Marathi grammar students.
यमक अलंकार उदाहरणे — 25+ Examples of Yamak Alankar in Marathi with Meaning
25+ examples of Yamak Alankar in Marathi with meaning and explanation. Learn what Yamak Alankar is, how to identify it, and ace your Marathi exam.
योगी सर्वकाळ सुखदाता — कविता रसग्रहण
योगी सर्वकाळ सुखदाता कवितेचे रसग्रहण: कवी परिचय, भावार्थ, भाषिक वैशिष्ट्ये, काव्य सौंदर्य व संदेश — 10वी मराठी परीक्षेसाठी.
अंकिला मी दास तुझा — कविता रसग्रहण
अंकिला मी दास तुझा या कवितेचे रसग्रहण: काव्य परिचय, कवी परिचय, भावार्थ, भाषिक वैशिष्ट्ये आणि तात्पर्य — 10वी मराठी परीक्षेसाठी.
Turn this guide into revision flashcards, a practice exam, or an AI-generated podcast — free, no signup required.