अनुप्रास अलंकार (Anupras Alankar) हा मराठी काव्याचा एक प्रमुख शब्दालंकार आहे. या अलंकारात एकाच व्यंजनाची (consonant) किंवा व्यंजन-समूहाची काव्यपंक्तीत आकर्षक पद्धतीने पुनरावृत्ती होते. अनुप्रास म्हणजे 'अनु' (नंतर) + 'प्रास' (येणे) — अर्थात एकाच ध्वनीचे वारंवार येणे. यामुळे काव्यात संगीतमयता, लय आणि सौंदर्य निर्माण होते. Anupras Alankar is the Marathi equivalent of Alliteration in English poetry. It is a Shabdalankar (figure of sound) — where the beauty comes from the sound of words rather than their meaning.
Anupras Alankar = repetition of the same consonant sound in a line of poetry.
It is a Shabdalankar (figure of sound) — beauty comes from sound, not meaning.
English equivalent: Alliteration.
Types: Chhekanupras, Vrittyanupras, Shrutyanupras.
Most common in exams: Vrittyanupras — repeated consonant across multiple words.
How to identify: Look for the same consonant repeating at the start of multiple words.
Compulsory topic in Maharashtra SSC Board Marathi grammar.
Differs from Yamak (repetition of whole word) and Shlesh (double meaning).
व्याख्या: ज्या अलंकारात एकाच व्यंजनाची किंवा व्यंजन-समूहाची काव्यपंक्तीत वारंवार पुनरावृत्ती होऊन काव्याला लय व सौंदर्य प्राप्त होते, त्यास अनुप्रास अलंकार म्हणतात.
ओळखण्याची पद्धत: • एकच व्यंजन किंवा ध्वनी वारंवार येत आहे का ते बघा • हे शब्दांच्या आरंभी, मध्यभागी किंवा शेवटी येऊ शकते • उदा: 'क', 'च', 'त', 'प' सारखे ध्वनी वारंवार आले तर अनुप्रास
प्रकार:
शब्दालंकार vs अर्थालंकार: • अनुप्रास = शब्दालंकार (beauty of sound) • उत्प्रेक्षा, उपमा = अर्थालंकार (beauty of meaning)
उदाहरण 1: 'काळ्या काळ्या ढगांनी काळोख केला।' → 'क' ध्वनीची पुनरावृत्ती — अनुप्रास अलंकार
उदाहरण 2: 'पाऊस पडे, पाणी वाहे, पाखरे गाती।' → 'प' ध्वनीची पुनरावृत्ती — अनुप्रास अलंकार
उदाहरण 3: 'चांदणे चमके, चंद्र हसे, चराचर आनंदे।' → 'च' ध्वनीची पुनरावृत्ती — अनुप्रास अलंकार
उदाहरण 4: 'सरसर सळसळ वारा वाहे।' → 'स' आणि 'व' ध्वनीची पुनरावृत्ती — अनुप्रास अलंकार
उदाहरण 5: 'फुलले फुलांनी फांद्या फांद्या।' → 'फ' ध्वनीची पुनरावृत्ती — अनुप्रास अलंकार
उदाहरण 6: 'गोड गोड गाणे गाती गोकुळातील गोपाळ।' → 'ग' ध्वनीची पुनरावृत्ती — अनुप्रास अलंकार
उदाहरण 7: 'तरल तरंग तरारले तळ्यावर।' → 'त' ध्वनीची पुनरावृत्ती — अनुप्रास अलंकार
उदाहरण 8: 'मंद मंद मारुत वाहे, मन मोहून घेई।' → 'म' ध्वनीची पुनरावृत्ती — अनुप्रास अलंकार
उदाहरण 9: 'नाचती नाचती नयना नजर लावी।' → 'न' ध्वनीची पुनरावृत्ती — अनुप्रास अलंकार
उदाहरण 10: 'राजा रामाने रणांगणी रिपूस रोखले।' → 'र' ध्वनीची पुनरावृत्ती — अनुप्रास अलंकार
परीक्षेत उत्तर कसे लिहावे:
उदाहरण: 'पाऊस पडे, पाणी वाहे, पाखरे गाती।' • अलंकार: अनुप्रास अलंकार • स्पष्टीकरण: या वाक्यात 'प' या व्यंजनाची वारंवार पुनरावृत्ती झाली आहे — 'पाऊस', 'पडे', 'पाणी', 'पाखरे'. यामुळे काव्याला लय आणि सौंदर्य प्राप्त होते. म्हणून येथे अनुप्रास अलंकार आहे.
शब्दालंकार — सर्व प्रकार (Quick Reference):
परीक्षेत लक्षात ठेवा: • 'एकाच व्यंजनाची पुनरावृत्ती = अनुप्रास' • इंग्रजीत याला Alliteration म्हणतात • हा शब्दालंकार आहे — अर्थालंकार नव्हे
ज्या अलंकारात एकाच व्यंजनाची किंवा व्यंजन-समूहाची काव्यपंक्तीत वारंवार पुनरावृत्ती होऊन काव्याला लय व सौंदर्य प्राप्त होते, त्यास अनुप्रास अलंकार म्हणतात. हा शब्दालंकार आहे. इंग्रजीत याला Alliteration म्हणतात.
'पाऊस पडे, पाणी वाहे, पाखरे गाती।' — या वाक्यात 'प' व्यंजनाची पुनरावृत्ती झाली आहे, म्हणून हा अनुप्रास अलंकार आहे.
अनुप्रासात एकाच व्यंजन-ध्वनीची पुनरावृत्ती होते, तर यमक अलंकारात एकाच शब्दाची पुनरावृत्ती वेगळ्या अर्थाने होते. दोन्ही शब्दालंकार आहेत.
Marathi Months — 12 Months in Marathi (मराठी महिने)
All 12 Marathi months: Chaitra, Vaishakh, Jyeshtha, Ashadha, Shravan, Bhadrapad, Ashwin, Kartik, Margashirsha, Paush, Magh, Phalgun. With English and Hindi equivalents.
मराठी पत्र लेखन: प्रकार आणि महत्वाचे भारी विषय
Discover the massive heavy types of Marathi Patra Lekhan (Letter Writing). Get the massive list of highly important topics for the Maharashtra Board Class 10 exams.
10वी मराठी कविता रसग्रहण — संपूर्ण Format
10वी मराठी कविता रसग्रहण format: कवी परिचय, काव्य परिचय, भावार्थ, भाषिक वैशिष्ट्ये, काव्य सौंदर्य, तात्पर्य — संपूर्ण मार्गदर्शन.
Mi Shikshak Zalo Tar Marathi Nibandh — मी शिक्षक झालो तर
Mi shikshak zalo tar Marathi nibandh — complete essay for class 5, 6, 7, 8, 9, 10. मी शिक्षक झालो तर निबंध मराठी. If I were a teacher essay in Marathi.
मी मुख्याध्यापक झालो तर — Mukhyadhyapak Zalo Tar Nibandh in Marathi (Complete Essay)
Complete mukhyadhyapak zalo tar nibandh in Marathi for school exams. Read the full essay on "If I became the headmaster" with all sections, key points, and exam tips.
Turn this guide into revision flashcards, a practice exam, or an AI-generated podcast — free, no signup required.