उत्प्रेक्षा अलंकार (Utpreksha Alankar) हा मराठी साहित्यातील एक अर्थालंकार आहे. यात एखाद्या गोष्टीत दुसऱ्या गोष्टीची कल्पना केली जाते — म्हणजे 'जणू असे वाटते की...' असा भाव असतो. उपमा आणि उत्प्रेक्षेत फरक असा की उपमेत तुलना केली जाते (जसे, जशी), तर उत्प्रेक्षेत कल्पना केली जाते (जणू, वाटे).
उत्प्रेक्षा अलंकार = एखाद्या गोष्टीत दुसऱ्याची कल्पना करणे (जणू, वाटे)।
ओळख: जणू, जणूकाही, वाटे, जणूजणू — हे शब्द दिसले की उत्प्रेक्षा।
उपमा vs उत्प्रेक्षा: उपमा = तुलना (जसे); उत्प्रेक्षा = कल्पना (जणू)।
उदाहरण: 'त्याचे डोळे जणू समुद्रच वाटत होते।'
उदाहरण: 'आकाशातील तारे जणू दिव्यांची माळच आहेत।'
Maharashtra Board Class 7–10 Marathi Sahitya (Alankar chapter).
व्याख्या: 'जेव्हा एखाद्या वस्तू किंवा व्यक्तीमध्ये दुसऱ्या वस्तूची कल्पना केली जाते (जणू ती तशीच असेल असे वाटते), तेव्हा उत्प्रेक्षा अलंकार होतो.'
ओळखण्याचे चिन्ह (Markers): • जणू • जणूकाही • वाटे / वाटते • जणूजणू • मानो (क्वचित हिंदी-प्रभावित)
उपमा vs उत्प्रेक्षा:
| अलंकार | उदाहरण | ओळख |
|---|---|---|
| उपमा | 'चंद्रासारखे मुख' | जसे, जशी, सारखे |
| उत्प्रेक्षा | 'मुख जणू चंद्रच वाटे' | जणू, जणूकाही, वाटे |
उदाहरणे:
'त्याचे डोळे जणू समुद्रच वाटत होते.' (डोळ्यांत समुद्राची कल्पना — उत्प्रेक्षा)
'आकाशातील तारे जणू दिव्यांची माळच आहेत.' (तारे म्हणजे दिव्यांची माळ असे वाटते)
'तिचे केस जणू काळ्या ढगांसारखेच वाटत होते.' (ढगांची उत्प्रेक्षा)
'रणांगण जणू यमाचे दरबारच वाटले.' (रणांगणात यमाच्या दरबाराची कल्पना)
'त्याची वाणी जणू अमृताचाच झरा वाटे.' (वाणीत अमृत-झऱ्याची कल्पना)
सोपी आठवण: • उपमा = तुलना (like comparison) → जसे, जशी • उत्प्रेक्षा = कल्पना (imagination) → जणू, वाटे
मराठी अलंकारांचे प्रकार (Quick Reference):
| अलंकार | ओळख | उदाहरण |
|---|---|---|
| उपमा | जसे, जशी, सारखा | 'चंद्रासारखे मुख' |
| रूपक | थेट ओळख | 'जीवन एक प्रवासच आहे' |
| उत्प्रेक्षा | जणू, वाटे | 'जणू समुद्रच' |
| अनुप्रास | एकाच अक्षराची पुनरावृत्ती | 'कळ कळ कळवळ' |
| यमक | शेवटच्या शब्दात साम्य | कवितेतील ओळी |
NCERT / Maharashtra Board: Class 7–10 Marathi Sahitya Alankar
उत्प्रेक्षा अलंकारात एखाद्या वस्तूत दुसऱ्या वस्तूची कल्पना केली जाते — 'जणू', 'जणूकाही', 'वाटे' हे शब्द असतात. उदाहरण: 'त्याचे डोळे जणू समुद्रच वाटत होते.' उपमेत 'जसे' येते (तुलना), उत्प्रेक्षेत 'जणू' येते (कल्पना). Maharashtra Board Class 7–10 Marathi.
IPL Rivalries: Mumbai Indians and Chennai Super Kings
Understand the famous IPL fan banter 'Mumbai Indians ka baap kaun hai'. Learn about the massive cricket rivalry between MI and CSK (Chennai Super Kings).
Murrah Buffalo
Murrah buffalo is India's best dairy breed from Haryana (Rohtak, Hisar). Milk yield: 8–15 litres/day. Distinctive tightly curved horns. Used for high-fat milk production.
MVI Full Form
What is the full form of MVI? In the transport department, MVI stands for Motor Vehicle Inspector.
Where is the Headquarters of NABARD?
Find out the location of the NABARD headquarters in India. Learn the full form of NABARD and its crucial role in developing rural agriculture.
What is the Namami Gange Project?
Learn about the Namami Gange Programme. Understand its twin objectives of effective abatement of pollution and conservation of the National River Ganga.
Turn this guide into revision flashcards, a practice exam, or an AI-generated podcast — free, no signup required.